മൊറോക്കോ: നിറങ്ങളുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും വിസ്മയലോകത്തേക്ക് ഒരു യാത്ര (ബിനു ഉപേന്ദ്രൻ)

ചില യാത്രകൾ അങ്ങനെയാണ്, നമ്മൾ സ്ഥലങ്ങളിലേക്കല്ല, അനുഭവങ്ങളിലേക്കാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്. 2025-ന്റെ കലണ്ടർ മറിയാൻ കാത്തുനിൽക്കുമ്പോൾ, ഡബ്ലിൻ വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾ ചിറകുവിരിച്ചത് ഒരു സ്വപ്നഭൂമിയിലേക്കായിരുന്നു. യൂറോപ്പിന്റെ ആധുനികതയും ആഫ്രിക്കയുടെ വന്യതയും കൈകോർക്കുന്ന, കാലം വഴിമാറി ഒഴുകുന്ന മൊറോക്കോ! അറ്റ്‌ലസ് പർവ്വതങ്ങൾ അതിരിടുന്ന, സഹാറയുടെ മണൽത്തരികൾ കഥ പറയുന്ന, അറ്റ്ലാന്റിക് സമുദ്രം പാട്ടുപാടുന്ന മണ്ണ്. കണ്ണിനെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന കാഴ്ചകൾ മാത്രമല്ല, മനസ്സിനെ തൊട്ടുണർത്തുന്ന ചരിത്രവും സംസ്കാരവും തേടിയുള്ള ഈ യാത്ര, ജീവിതത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ അധ്യായമാകുമെന്ന് ഞങ്ങൾക്കപ്പോഴേ ഉറപ്പായിരുന്നു.

ആകാശത്ത് വെച്ചുതന്നെ കാഴ്ചകൾക്ക് നിറം മാറി. താഴേക്ക് നോക്കിയപ്പോൾ മേഘങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ ഒരു ചെമ്മൺ പാടം തെളിഞ്ഞു വന്നു. 2025-ന്റെ അവസാന സായാഹ്നത്തിൽ വിമാനം നിലത്തിറങ്ങിയപ്പോൾ, ഞങ്ങളെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് മരാകേഷ് എന്ന വിസ്മയ നഗരമാണ്.

മരാകേഷ്: ചുവന്ന നഗരത്തിലെ വിസ്മയങ്ങൾ

വിമാനമിറങ്ങി ‘റെഡ് സിറ്റി’ (The Red City) എന്നറിയപ്പെടുന്ന മരാകേഷിന്റെ മണ്ണിൽ കാലുകുത്തിയപ്പോൾ തന്നെ മൂക്കിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറിയത് സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങളുടെ ഗന്ധമാണ്. ചുട്ടുപഴുത്ത കളിമണ്ണ് കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കെട്ടിടങ്ങളുടെ നിറം കാരണം ‘റെഡ് സിറ്റി’ (ചുവന്ന നഗരം) എന്ന് ഇതറിയപ്പെടുന്നു.

ഇവിടുത്തെ ജെമാ എൽ-ഫ്‌നാ (Jemaa el-Fnaa) എന്ന ചത്വരത്തിൽ എത്തിയാൽ പിന്നെ സമയം പോകുന്നത് അറിയില്ല. പകൽ സമയം ഇതൊരു വലിയ ചന്തയാണെങ്കിൽ, രാത്രിയാകുമ്പോൾ ഇതൊരു വലിയ ഉത്സവപ്പറമ്പാണ്. പാമ്പാട്ടികൾ, കഥ പറയുന്നവർ, പാരമ്പര്യ വൈദ്യന്മാർ, മകുടിയൂതുന്നവർ… അതൊരു മാന്ത്രിക ലോകമാണ്. സന്ധ്യയാകുമ്പോൾ ചത്വരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വിളക്കുകൾ തെളിയും. എങ്ങും കബാബും ഇറച്ചിയും ചുടുന്ന പുക ഉയരും. ആ പുകയ്ക്കുള്ളിലൂടെ, ഭക്ഷണത്തിന്റെ കൊതിയൂറുന്ന മണം ഒഴുകി നടക്കും. ദൂരെ തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ‘കുത്തുബിയ’ പള്ളിയുടെ മിനാരം കൂടി കാണുമ്പോൾ, നമ്മൾ ഏതോ പുരാതന അറേബ്യൻ കഥയിലെ കഥാപാത്രമാണെന്ന് തോന്നിപ്പോകും.

കാസാബ്ലാങ്ക: കടലിനോട് കിന്നാരം പറയുന്ന വെള്ള നഗരം

സിനിമകളിലൂടെ പ്രശസ്തമായ കാസാബ്ലാങ്ക, മൊറോക്കോയുടെ ആധുനിക മുഖമാണ്. ‘കാസാ-ബ്ലാങ്ക’ എന്നാൽ ‘വെളുത്ത വീട്’ (White House). അറ്റ്ലാന്റിക് സമുദ്രത്തിന്റെ ഗാഢമായ നീലനിറവും, നഗരത്തിലെ കെട്ടിടങ്ങളുടെ തൂവെള്ള നിറവും ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച ആരെയും മോഹിപ്പിക്കും.

ഈ നഗരത്തിന്റെ നെറ്റിപ്പട്ടം സമുദ്രത്തിന്റെ അരികിൽ തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ഹസൻ II മോസ്ക് (Hassan II Mosque) ആണ്. കടലിലേക്ക് ഇറങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഒരു അത്ഭുതം! ഇതിന്റെ പകുതി ഭാഗവും സമുദ്രത്തിന് മുകളിലായാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ മിനാരങ്ങളിലൊന്നാണ് (210 മീറ്റർ) ഇതിനുള്ളത്.

ഈ പള്ളിയുടെ അകത്തെ തറയുടെ ഒരു ഭാഗം Glass Floor ആണ്. അതിലൂടെ താഴേക്ക് നോക്കിയാൽ, പള്ളിക്കടിയിലൂടെ തിരമാലകൾ ആർത്തലച്ച് പോകുന്നത് കാണാം! രാത്രിയിൽ ഈ മിനാരത്തിന്റെ മുകളിൽ നിന്ന് മക്കയുടെ ദിശയിലേക്ക് നീളുന്ന ഒരു ലേസർ രശ്മി ആകാശത്ത് തെളിയും; അതൊരു വഴികാട്ടി നക്ഷത്രം പോലെ നഗരത്തിന് കാവൽ നിൽക്കുന്നു.

ലോകപ്രശസ്തമായ ‘കാസാബ്ലാങ്ക’ എന്ന ഹോളിവുഡ് സിനിമ കണ്ടിട്ടുള്ളവർക്ക് ഈ നഗരം ഒരു നൊസ്റ്റാൾജിയയാണ്. സിനിമയിലെ പ്രണയരംഗങ്ങളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ‘റിക്സ് കഫേ’ (Rick’s Café) ഇവിടെയുണ്ട്. ഇവിടേക്ക് കാലെടുത്തു വെക്കുമ്പോൾ 1940-കളിലെ ആ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് നമ്മൾ തിരികെയെത്തുന്നു; ഒരു ബ്ലാക്ക് ആൻഡ് വൈറ്റ് സിനിമയിലെ പ്രണയരംഗം പോലെ മനോഹരമാണ് ആ അനുഭവം.

വൈകുന്നേരങ്ങളിൽ കടൽക്കാറ്റേറ്റ് നടക്കാൻ പറ്റിയ സ്ഥലമാണ് ‘ഐൻ ഡയബ് കോർണിഷ്’ (Ain Diab Corniche). ഒരു വശത്ത് നീലക്കടലും മറുവശത്ത് ആധുനികമായ റെസ്റ്റോറന്റുകളും. മരാകേഷിന്റെയും ഫെസിന്റെയും പഴമയിൽ നിന്ന് മാറി, മൊറോക്കോയുടെ ഏറ്റവും പരിഷ്കൃതമായ മുഖം ഇവിടെ കാണാം.

ഫെസ്: കാലം വഴിമാറിപ്പോയ മാന്ത്രിക നഗരം!

ഫെസിലെ പുരാതനമായ മദീനയിലേക്ക് (Fes el Bali) കാലെടുത്തു വെക്കുമ്പോൾ, നമ്മൾ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ‘ടൈം മെഷീനിൽ’ കയറി നൂറ്റാണ്ടുകൾ പിന്നിലേക്ക് പോയത് പോലെ തോന്നും. ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ കാൽനട നഗരമാണിത് (Car-free zone). ഇവിടെ കാറുകളുടെ ഹോൺ മുഴക്കങ്ങളില്ല; പകരം കല്ല് പാകിയ ഇടുങ്ങിയ വഴികളിലൂടെ ചെരുപ്പുകൾ ഉരസുന്ന ശബ്ദവും, ദൂരെ നിന്നുള്ള ബാങ്ക് വിളികളും, മനുഷ്യരുടെ ആരവങ്ങളും മാത്രം.

വഴിതെറ്റാൻ മാത്രമായി ഒരു നഗരം!

ആകാശം ഒരു ചെറിയ കീറുപോലെ മാത്രം കാണുന്ന, ഒമ്പതിനായിരത്തിലധികം (9,000+) ഇടവഴികളാണ് ഇവിടെയുള്ളത്! ഒരു തേനീച്ചക്കൂട് പോലെ (Labyrinth) ചുറ്റിപ്പിണഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഈ വഴികളിൽ ദിശ തെറ്റുക എന്നത് പേടിയല്ല, അതൊരു രസമാണ്. ഭൂപടങ്ങൾക്കോ ഗൂഗിൾ മാപ്പിനോ പോലും നിങ്ങളെ ഇവിടെ സഹായിക്കാനാവില്ല. ഓരോ വളവിലും പുതിയൊരു അത്ഭുതമാണ്.

ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് പിന്നിൽ നിന്ന് “ബാലക്… ബാലക്…” (വഴി മാറൂ!) എന്ന ഉറക്കെയുള്ള വിളികേട്ടാൽ മടിക്കരുത്, വേഗം ഭിത്തിയോട് ചേർന്നു നിൽക്കണം. ഭാരവും ചുമന്ന്, കിതച്ചു കൊണ്ട് വരുന്ന കഴുതകൾക്ക് പോകാനുള്ള വഴിയാണത്! ഫെസിലെ ചരക്കുലോറികൾ ഈ മിണ്ടാപ്രാണികളാണ്. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് മനുഷ്യർ എങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്നുവോ, അതേ പച്ചയായ ജീവിതം ഇവിടെ ഇന്നും കാണാം.

ഇതിനെല്ലാം നടുവിലാണ് ഫെസിന്റെ അത്ഭുതമായ ‘ലതർ ടാനറികൾ’ (തുകൽ നിർമ്മാണ ശാലകൾ). ലോകപ്രശസ്തമായ ‘ചൗറ ടാനറി’ (Chouara Tannery) കാണാൻ കെട്ടിടങ്ങളുടെ മുകളിലെ ടെറസിലേക്ക് കയറണം. അവിടെ എത്തുമ്പോൾ തന്നെ മൂക്കിലേക്ക് തുളച്ചുകയറുന്ന ഒരു രൂക്ഷഗന്ധമുണ്ടാകും. അത് സഹിക്കാൻ അവർ നമുക്ക് ഒരുപിടി പച്ച ‘പുതിനയില’ (Fresh Mint) തരും. അത് മൂക്കോട് ചേർത്ത് പിടിച്ച് താഴേക്ക് നോക്കിയാൽ കാണുന്ന കാഴ്ച വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നതാണ്!

ഒരു വലിയ പെയിന്റിംഗ് ബോക്സ് തുറന്നുവെച്ചതുപോലെ, നൂറുകണക്കിന് കുഴികളിലായി പല നിറത്തിലുള്ള ചായക്കൂട്ടുകൾ! ചുവപ്പും, മഞ്ഞയും, നീലയും നിറങ്ങളിൽ തോലുകൾ മുക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നു. അരയ്ക്കൊപ്പം ചായത്തിൽ ഇറങ്ങി നിന്ന് ജോലി ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരെ കാണാം. ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് അവർ എങ്ങനെയാണോ തുകൽ ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നത്, അതേ രീതിയിലാണ് ഇന്നും അത് തുടരുന്നത്. ആ കാഴ്ചയും ഗന്ധവും, ആ പുതിനയിലയുടെ മണവും ഫെസ് ഉള്ളിടത്തോളം കാലം മനസ്സിൽ നിന്ന് മായില്ല.

ഷെഫ്‌ഷൗൻ: നീലയിൽ മുങ്ങിയ ഒരു സ്വപ്നം

യാത്രയുടെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ, അല്ലെങ്കിൽ ഏറ്റവും ശാന്തമായ കാഴ്ച ഒരുപക്ഷേ ഷെഫ്‌ഷൗൻ (Chefchaouen) ആയിരിക്കും. ‘ദ ബ്ലൂ പേൾ’ (The Blue Pearl) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ഗ്രാമത്തിൽ എങ്ങോട്ട് നോക്കിയാലും നീല നിറം മാത്രം. വീടുകൾ, മതിലുകൾ, പടവുകൾ, വാതിലുകൾ, ജനലുകൾ… എല്ലാം നീലമയം!

റിഫ് (Rif) മലനിരകൾക്ക് നടുവിൽ, നീലക്കടൽ പോലെ പരന്നുകിടക്കുന്ന ഈ ഗ്രാമം ഫോട്ടോ എടുക്കാൻ വരുന്നവരുടെ സ്വർഗ്ഗമാണ്. വെറുതെ ഒരു നീലയല്ല കേട്ടോ; ആകാശ നീല മുതൽ കടും നീല വരെ (Powder blue to Indigo) നീലയുടെ പലവിധ ഭാവങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം. നമ്മൾ കടലിനടിയിലാണോ അതോ മേഘങ്ങൾക്കിടയിലാണോ എന്ന് തോന്നിപ്പോകുന്ന അവസ്ഥ!
നീല പടവുകളിൽ മയങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പൂച്ചകളും, നീല ഭിത്തികളിൽ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്ന വർണ്ണാഭമായ പൂച്ചട്ടികളും (Flower pots) ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന ഭംഗി ഒരു ചിത്രകാരന്റെ പെയിന്റിംഗ് പോലെ തോന്നും.

സന്ധ്യയാകുമ്പോൾ കുന്നിൻ മുകളിലുള്ള ‘സ്പാനിഷ് മോസ്കി’ന് (Spanish Mosque) അരികിൽ പോയിരുന്നാൽ, താഴെ നീല നഗരം മെല്ലെ ഇരുളിൽ മറയുന്നതും വിളക്കുകൾ തെളിയുന്നതും കാണാം. ഈ നീല നിറത്തിന് പിന്നിൽ പല കഥകളുണ്ട്; കൊതുകുകളെ ഓടിക്കാനാണെന്നും, വീടിനുള്ളിൽ തണുപ്പ് നിലനിർത്താനാണെന്നും നാട്ടുകാർ പറയുന്നു. എന്തുതന്നെയായാലും, ഈ നീല നഗരം മൊറോക്കോയിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഒരു കവിതയാണ്.

റിയാദുകൾ: മരുഭൂമിയിലെ കൊച്ചു സ്വർഗ്ഗങ്ങൾ

മൊറോക്കോയിലെ താമസത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ ‘റിയാദുകൾ’ (Riads) പരാമർശിക്കാതിരിക്കാനാവില്ല. പുറമെ നിന്ന് നോക്കിയാൽ ജനാലകൾ പോലുമില്ലാത്ത വെറും മതിലുകൾ. എന്നാൽ ആ വാതിൽ തുറന്ന് അകത്തേക്ക് കടന്നാലോ? നടുമുറ്റത്ത് മനോഹരമായ ജലധാരകൾ, ചുറ്റും മൊസൈക്ക് പതിച്ച ഭിത്തികൾ, ഓറഞ്ച് മരങ്ങൾ… പുറത്തെ പൊടിയും ബഹളവും ഒന്നും ഇങ്ങോട്ട് കടക്കില്ല. അവിടെ ലഭിക്കുന്ന രാജകീയമായ പരിഗണനയും സമാധാനവും മറ്റൊരു ഹോട്ടലിലും ലഭിക്കില്ല.

രുചിയൂറും മൊറോക്കോ

മൊറോക്കൻ ഭക്ഷണം വെറുമൊരു രുചിയല്ല, അതൊരു ആഘോഷമാണ്. ഗോപുരം പോലെയുള്ള മൺപാത്രത്തിനുള്ളിൽ മണിക്കൂറുകളോളം വേവിച്ചെടുക്കുന്ന ‘താജീൻ’ (Tagine) കഴിക്കുന്നത് തന്നെ ഒരു അനുഭവമാണ്. അതുപോലെ തന്നെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന വിഭവമാണ് ‘പസ്തിയ’ (Pastilla). മധുരവും എരിവും ഒരേ സമയം നാവിൽ എത്തുന്ന ഒരു മാജിക്ക്! ഉള്ളിൽ സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങൾ ചേർത്ത് വേവിച്ച കോഴിയിറച്ചി, പുറത്ത് മൊരിഞ്ഞ ലെയറുകൾക്ക് മുകളിൽ പഞ്ചസാരപ്പൊടി… ഈ കോമ്പിനേഷൻ ആദ്യം ഒന്ന് അമ്പരപ്പിക്കുമെങ്കിലും, കഴിച്ചു തുടങ്ങിയാൽ നാവ് രുചികൊണ്ട് തുള്ളിച്ചാടും.

ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം ‘ബെർബർ വിസ്‌കി’ എന്ന് തമാശയായി വിളിക്കുന്ന ‘മിന്റ് ടീ’ (Mint Tea) കൂടി ആയാലേ മൊറോക്കൻ അനുഭവം പൂർണ്ണമാകൂ. വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ നിന്ന് ഉയരത്തിൽ പതപ്പിച്ച് ചായ ഒഴിക്കുന്നത് കാണാൻ തന്നെ എന്ത് ഭംഗിയാണ്!

പൂച്ചകളുടെ രാജ്യം

മൊറോക്കോയിലെ തെരുവുകളുടെ യഥാർത്ഥ അവകാശികൾ ഇവിടുത്തെ പൂച്ചകളാണ്. കഫേകളിലും, റിയാദുകളിലും, കടകളിലെ വിലകൂടിയ കാർപെറ്റുകൾക്ക് മുകളിലും വരെ രാജകീയമായി കിടന്നുറങ്ങുന്ന ഇവരെ ആരും ഇവിടെ ഓടിച്ചുവിടില്ല. പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബിക്ക് പൂച്ചകളോടുണ്ടായിരുന്ന സ്നേഹമാണ് ഈ കരുതലിന് പിന്നിലെന്ന് ഇവിടുത്തുകാർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ആരുടേയും സ്വന്തമല്ലാത്ത, എന്നാൽ എല്ലാവരും സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിക്കുന്ന ഈ പൂച്ചകൾ, മൊറോക്കോ എന്ന നാടിന്റെ നന്മയുടെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്.

മടങ്ങുമ്പോൾ…

ആറു രാപ്പകലുകൾ… അതൊരു ഇമവെട്ടുന്ന വേഗത്തിൽ, മനോഹരമായ ഒരു കിനാവുപോലെ കൊഴിഞ്ഞുപോയി. കണ്ടുതീരാത്ത കാഴ്ചകളും, അറിഞ്ഞുതീരാത്ത രുചികളും ബാക്കിയാക്കിയാണ് മടക്കം. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, ഇതൊരു വിടപറയലല്ല; നിറങ്ങളുടെയും, സ്നേഹത്തിന്റെയും ഈ മണ്ണിലേക്ക് ഞങ്ങൾ തീർച്ചയായും തിരിച്ചുവരും.
ചരിത്രം ഇന്നും ജീവിക്കുന്ന, നിറങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്ന ഈ നാട് ഒരിക്കലെങ്കിലും സന്ദർശിക്കേണ്ട ഒരു വിസ്മയലോകം തന്നെയാണ്…